نگاهی به جشنوارۀ بزرگ کودکان در روسیه
نهمین جشنوارۀ بزرگ کودکان روسیه با حضور گروه‌های نمایشی، هنرمندان و تولیدکنندگان آثار سینمایی و ادبی در مسکو آغاز به کار کرد. این رویداد که در ۲۲ آگوست ۲۰۲۶ افتتاح شد و برنامه اصلی آن تا ۱۷ نوامبر ادامه دارد، به مدیریت هنری سرگی بزروکوف، هنرمند مردمی روسیه، برگزار می‌شود. در دوره امسال، مسکو و سنت‌پترزبورگ میزبانان بخش عمده برنامه‌ها هستند و بخشی از رویدادها نیز به‌صورت آنلاین در دسترس مخاطبان قرار می‌گیرد.
هنر بدونِ مرز؛ جشنوارۀ بزرگ کودک روسیه: پیوند تئاتر، ادبیات و آموزش
نهمین جشنوارۀ بزرگ کودکان روسیه با حضور گروه‌های نمایشی، هنرمندان و تولیدکنندگان آثار سینمایی و ادبی در مسکو آغاز به کار کرد. این رویداد که در ۲۲ آگوست ۲۰۲۶ افتتاح شد و برنامه اصلی آن تا ۱۷ نوامبر ادامه دارد، به مدیریت هنری سرگی بزروکوف، هنرمند مردمی روسیه، برگزار می‌شود. در دوره امسال، مسکو و سنت‌پترزبورگ میزبانان بخش عمده برنامه‌ها هستند و بخشی از رویدادها نیز به‌صورت آنلاین در دسترس مخاطبان قرار می‌گیرد.
جشنوارۀ بزرگ کودکان که از سال ۲۰۱۸ فعالیت خود را آغاز کرده، در سال‌های اخیر از یک رویداد صرفاً نمایشی فراتر رفته و به بستری برای معرفی آثار متنوع ویژه کودکان و نوجوانان تبدیل شده است. در دوره امسال، تئاترهای حرفه‌ای درام، موسیقی و عروسکی، همراه با گروه‌های تئاتر نوجوانان از روسیه، کشورهای مستقل مشترک‌المنافع و دیگر کشورها، در کنار تولیدکنندگان آثار ادبی، سینمایی و پویانمایی حضور دارند.
این رویداد بین‌المللی در پروژه ملی «خانواده» قرار دارد و با حمایت وزارت فرهنگ روسیه و صندوق ابتکارات فرهنگی ریاست‌جمهوری برگزار می‌شود. برگزارکنندگان آن بنیاد حمایت از پروژه‌های فرهنگی-اجتماعی سرگی بزروکوف و تئاتر گوبرنسکی مسکو هستند و امسال با اتحادیه فعالان تئاتر روسیه — که ۱۵۰ سالگی خود را جشن می‌گیرد — همکاری دارد. این جشنواره علاوه بر نمایش آثار هنری، بر آموزش، مشارکت کودکان در داوری و گسترش دسترسی مناطق مختلف به فعالیت‌های فرهنگی تمرکز دارد.
«شازده کوچولو»؛ آغاز جشنواره با روایتی برای کودکان و بزرگسالان
افتتاحیه جشنواره با اجرای نمایش موزیکال و تمثیلی «شازده کوچولو»، اثر آنتوان دو سنت‌اگزوپری، همراه بود. سرگی بزروکوف کارگردانی این اثر را بر عهده دارد و تمام نقش‌های آن را نیز خود اجرا می‌کند. ارکستر تئاتر هنری آکادمیک مسکو به نام ماکسیم گورکی، به رهبری سرگئی پاشچنکو، اجرای نمایش را همراهی کرد.
این اثر پیش‌تر در شهرهای مختلف روسیه و در چارچوب برنامه ویژه «پژواک جشنوارۀ بزرگ کودک» روی صحنه رفته بود. اجرای افتتاحیه در مسکو نیز با استقبال گسترده مخاطبان روبه‌رو شد و نزدیک به دو هزار نفر را به محل برگزاری کشاند.
بزروکوف در گفت‌وگو با روزنامه «فرهنگ» توضیح داد که ایده اجرای این اثر از تجربه خواندن داستان «شازده کوچولو» همراه با ارکستر سمفونیک شکل گرفته است. او در طراحی نمایش از اسباب‌بازی‌های دوران کودکی، یک جعبه اسباب‌بازی و فضایی شبیه جعبه شن‌بازی استفاده کرده است تا شخصیت بزرگسال داستان بتواند از طریق خاطرات کودکی خود، مخاطبان را با جهان این اثر آشنا کند.
به گفته او، «شازده کوچولو» داستانی برای کودکان و بزرگسالان است؛ اثری که امکان گفت‌وگو درباره موضوعات جدی زندگی، از جمله فقدان عزیزان و تجربه‌های عاطفی، را فراهم می‌کند. در این شیوه اجرا، تخیل کودکانه و عناصر ساده صحنه به ابزاری برای پرداختن به مفاهیمی تبدیل می‌شوند که توضیح مستقیم آن‌ها برای کودکان ممکن است دشوار باشد.
بیش از ۸۰۰ درخواست برای حضور در جشنواره
گستره آثار متقاضی، یکی از ویژگی‌های مهم دوره نهم جشنواره است. بر اساس اطلاعات منتشرشده از سوی برگزارکنندگان، بیش از ۸۰۰ درخواست از ۷۲ منطقه روسیه و همچنین کشورهایی مانند صربستان، اسپانیا، ارمنستان، قزاقستان و بلاروس دریافت شد.
در نهایت، آثار منتخب در چند حوزه وارد برنامه رقابتی شدند: ۴۱ نمایش، ۲۲ کتاب، ۱۳ فیلم بلند، ۱۶ فیلم کوتاه و ۲۵ اثر پویانمایی.
این تنوع نشان می‌دهد که جشنواره قصد دارد تجربۀ فرهنگی کودکان را به تئاتر محدود نکند و ادبیات، سینما و پویانمایی را نیز به‌عنوان بخش‌هایی مکمل در نظر بگیرد. چنین رویکردی همچنین این امکان را می‌دهد که آثار ویژه کودکان در قالب‌های هنری مختلف ارزیابی و معرفی شوند.
برنامه جشنواره در ۱۹ بخش رقابتی تنظیم شده است. از جمله بخش‌های قابل‌توجه آن می‌توان به «تئاتر برای مدرسه» اشاره کرد که به حمایت از تئاترهای مدرسه‌ای و انتقال تجربه به دانش‌آموزان و معلمان اختصاص دارد. بخش «بدون فراموشی» نیز که برای نخستین بار در این دوره برگزار می‌شود، بر آشنایی کودکان با تاریخ و شخصیت‌های تاریخی تمرکز دارد.
داورانی که با روحشان قضاوت می‌کنند
یکی از منحصربه‌فردترین ویژگی‌های جشنواره بزرگ کودکان، هیئت داوران کودک و نوجوان آن است. برخلاف بسیاری از جشنواره‌های جهانی که کودکان فقط تماشاگر یا «هیئت داوران نمادین» هستند، در اینجا هیئت داوری مستقل متشکل از کودکان و نوجوانان حضور دارند، در این دوره، ۳۰ داور هشت تا ۱۶ ساله از میان علاقه‌مندان به هنر انتخاب شده‌اند تا آثار و برنامه‌های رقابتی جشنواره را مشاهده کنند و برگزیدگان را تعیین کنند.
سرگی بزروکوف، مدیر هنری جشنواره، این داوران را «احساسی‌ترین و درخشان‌ترین داوران» می‌نامد و می‌گوید: «برای آن‌ها جلوه بصری چندان مهم نیست؛ آن‌ها بهترین را با روحشان حس می‌کنند.»
این مکانیزم، پیام مهمی در خود دارد: کودکان فقط مصرف‌کننده فرهنگ نیستند؛ آن‌ها حق انتخاب دارند. و این انتخاب، در نهایت به یک استاندارد حرفه‌ای گره می‌خورد — چرا که از امسال، همزمان با داوری کودکان، هیئت داوران حرفه‌ای جایزه ملی «آرلکین» نیز آثار را بررسی می‌کند. نتیجه، دو لایۀ داوری‌است که مکمل یکدیگرند؛ کودکان با حس درونی‌شان انتخاب می‌کنند، متخصصان با معیارهای حرفه‌ای.
پیوند جشنواره با جایزه ملی تئاتر «آرلِکین»
نهمین جشنواره بزرگ کودک در سال ۲۰۲۶ با جایزه ملی تئاتر روسیه با عنوان «آرلِکین» نیز همکاری دارد. این جایزه از سوی اتحادیه فعالان تئاتر روسیه در حوزه هنرهای نمایشی ویژه کودکان و نوجوانان برگزار می‌شود.
بر اساس فراخوان منتشرشده در فوریه ۲۰۲۶، تئاترهای حرفه‌ای، دولتی و مستقل، از روسیه و دیگر کشورها، امکان داشتند نمایش‌های روسی‌زبان خود را که در سال‌های ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ به صحنه رفته بودند، برای حضور در جشنواره معرفی کنند. مهلت ارسال درخواست‌ها تا ۲۸ فوریه تعیین شده بود.
در این دوره، نمایش‌های پذیرفته‌شده در هر دو فرایند رقابتی جشنواره و جایزه آرلِکین شرکت می‌کنند. درحالی‌که هیئت داوری کودک و نوجوان برگزیدگان جشنواره را تعیین می‌کند، کارشناسان حرفه‌ای جایزه آرلِکین آثار را از منظر تخصصی ارزیابی خواهند کرد.
قرار است برگزیدگان این جایزه همزمان با اختتامیه جشنواره در ۱۷ نوامبر معرفی شوند. جشنواره امسال همچنین با اتحادیه فعالان تئاتر روسیه همکاری می‌کند؛ نهادی که یکصد و پنجاهمین سال تأسیس خود را در سال ۲۰۲۶ گرامی می‌دارد.
ترکیب داوری کودکان و ارزیابی حرفه‌ای می‌تواند دو منظر متفاوت را در کنار یکدیگر قرار دهد: تجربه و دریافت مستقیم مخاطب جوان، و ارزیابی تخصصی هنرمندان و کارشناسان تئاتر.
گسترش دسترسی به هنر؛ از مسکو تا مناطق دوردست
یکی دیگر از محورهای جشنواره، برنامه «پژواکِ جشنواره بزرگ کودک» است که از پنج سال پیش راه‌اندازی شده و با هدف رساندن برنامه‌های فرهنگی به مناطق مختلف فعالیت می‌کند.
سرگی بزروکوف در این‌باره گفته است که برگزارکنندگان نمی‌خواستند مناطق دور از مراکز اصلی فرهنگی از رویدادهای هنری محروم بمانند؛ ازاین‌رو، گروه‌های جشنواره اجرای برنامه در نقاط مختلف روسیه را آغاز کردند.
بر اساس گزارش منتشرشده در آگوست ۲۰۲۶، این برنامه مناطقی از کالینینگراد تا کامچاتکا را پوشش داده و در شهرها و مناطق دیگری همچون آرخانگلسک، داغستان و منطقه آمور نیز اجراهایی داشته است. گروه جشنواره همچنین به آبخازیا سفر کرده و برای دسامبر ۲۰۲۶ برنامه‌ای در قرقیزستان در نظر گرفته است.
در بهار امسال، گروهی از هنرمندان این مجموعه به شهرک بارنتسبرگ در مجمع‌الجزایر سوالبارد نیز رفتند؛ منطقه‌ای دورافتاده که به گفته برگزارکنندگان، مدت‌ها از میزبانی چنین رویدادهای فرهنگی محروم بوده است.
برنامه‌های جشنواره تنها به اجراهای صحنه‌ای محدود نمی‌شوند. در روز افتتاحیه، در پارک گورکی مسکو، کارگاه‌های بازیگری، بیان صحنه‌ای، حرکت و آواز، دیدار با نویسندگان معاصر، برنامه‌های ادبی و فعالیت‌های تعاملی برای کودکان و خانواده‌ها برگزار شد. همچنین نمایش فیلم، پویانمایی و برنامه‌های ویژه ادبیات کودک در نقاط مختلف پارک در نظر گرفته شده بود.
این برنامه‌ها نشان می‌دهند که جشنواره تلاش دارد از طریق ترکیب اجرا، آموزش و فعالیت‌های تعاملی، تجربه‌ای گسترده‌تر از حضور در سالن تئاتر برای کودکان و خانواده‌ها فراهم کند.
نمایش تئاتر در مناطق مختلف روسیه؛ نمونه‌ای از اجرای «دکتر آیبولیت و بارمالی»
در کنار برنامه‌های جشنواره بزرگ کودک، اجرای آثار نمایشی در قالب تورهای سراسری نیز بخشی از فعالیت‌های فرهنگی روسیه است.
در نمونه‌ای از این برنامه‌ها، تئاتر نوجوانان اومسک در روزهای ۹ تا ۱۱ دسامبر ۲۰۲۵ برای نخستین بار نمایش خود را در مناطقی که منابع روسی از آن‌ها با عنوان «مناطق تاریخی» یاد می‌کنند، اجرا کرد. این گروه نمایش موزیکال «دکتر آیبولیت و بارمالی» را در ماکی‌یفکا، ملیتوپل و شهرک نوووترویتسکویه روی صحنه برد.
نمایش موزیکال «دکتر آیبولیت و بارمالی» اقتباسی است از دو قصه کورنی چوکوفسکی، نویسنده نام‌آشنای ادبیات کودکان روسیه. آیبولیت شخصیت یک دکتر مهربان است که حیوانات بیمار را درمان می‌کند، و بارمالی دزد بدجنسی است که در نهایت توسط او و کودکان اصلاح می‌شود و موضوعاتی مانند ترس، شجاعت، همدلی و پیامدهای رفتار فردی را برای مخاطبان کودک مطرح می‌کند. این نمایش که تئاتر جوانان تماشاگر اومسک آن را روی صحنه برد، از محبوب‌ترین آثار ادبیات کودکان روسیه به شمار می‌رود.
آناستاسیا استارتسوا، کارگردان نمایش، توضیح داده است که در این اثر، اشیای ساده‌ای مانند تخته‌های چوبی در دست بازیگران به عناصر مختلفی از جهان داستان تبدیل می‌شوند. این شیوه اجرا بر تخیل کودکان تکیه دارد و به آن‌ها امکان می‌دهد با استفاده از عناصر ساده صحنه، در شکل‌گیری جهان نمایشی مشارکت ذهنی داشته باشند.
این تور با همکاری سازمان دولتی «روس‌کنسرت» و در چارچوب برنامه سراسری تورهای نمایشی و کنسرتی وزارت فرهنگ روسیه برگزار شد.
اجرای چنین برنامه‌هایی نشان می‌دهد که فعالیت‌های تئاتر کودک در روسیه تنها به جشنواره‌های بزرگ و سالن‌های اصلی شهرها محدود نیست و تورهای نمایشی نیز در انتقال آثار به مخاطبان مناطق مختلف نقش دارند.
هنر کودک؛ بستری برای گفت‌وگو و ارتباط فرهنگی
سرگئی بزروکوف، مدیر هنری جشنواره بزرگ کودک، معتقد است که هنر ویژه کودکان مرزهای جغرافیایی را پشت سر می‌گذارد؛ زیرا ارزش‌هایی مانند احترام به والدین، تشخیص درست از نادرست و تمایل به صلح و تفاهم، برای کودکان در جوامع مختلف قابل‌درک‌اند.
از این منظر، اهمیت جشنواره بزرگ کودک تنها در شمار آثار پذیرفته‌شده یا تعداد اجراها خلاصه نمی‌شود. این رویداد می‌کوشد از طریق پیوند تئاتر با ادبیات، سینما، پویانمایی و آموزش، زمینه ارتباط نسل جوان با هنر را تقویت کند و فرصت حضور گروه‌های مختلف در یک فضای مشترک فرهنگی را فراهم آورد.
همکاری با جایزه آرلکین، مشارکت کودکان در داوری، اجرای برنامه‌های منطقه‌ای و برگزاری کارگاه‌های آموزشی، اجزای مختلف این رویکرد را تشکیل می‌دهند. استمرار چنین برنامه‌هایی می‌تواند به گسترش مخاطبان تئاتر کودک و تقویت ارتباط میان تولیدکنندگان آثار هنری، خانواده‌ها، مدارس و مراکز فرهنگی کمک کند.
نهمین جشنواره بزرگ کودک روسیه تا ۱۷ نوامبر ۲۰۲۶ ادامه خواهد داشت و یکی از رویدادهای اصلی اختتامیۀ آن، معرفی برگزیدگان جشنواره و جایزه ملی تئاتر آرلِکین در روز پایانی، خواهد بود.
